Wydawca treści Wydawca treści

RYS HISTORYCZNY

Nadleśnictwo Białowieża obejmuje swoim zasięgiem część Puszczy Białowieskiej, która jest ostatnim wielkim lasem w Europie niżowej, zbliżonym swą strukturą do odwiecznego lasu pierwotnego.

Osadnictwo i zarządzanie

 

Nadleśnictwo Białowieża obejmuje swoim zasięgiem część Puszczy Białowieskiej, która jest ostatnim wielkim lasem w Europie niżowej, zbliżonym swą strukturą do odwiecznego lasu pierwotnego. Prapuszcza narodziła się po ustąpieniu z tych terenów ostatnich lodowców. Najstarsze ślady pobytu ludzi na tych terenach sięgają piątego tysiąclecia p.n.e. (okres neolitu), o czym świadczą znalezione tu przez archeologów narzędzia kamienne i krzemienne oraz resztki naczyń. Wystąpiły wówczas korzystne warunki klimatyczne dla rozwoju szaty roślinnej, a tym samym dla życia ludzi i zwierząt. Człowiek zmienia wówczas koczowniczy tryb życia na osiadły, stając się już nie tylko myśliwym, ale także rolnikiem i hodowcą. Odkryte cmentarzyska i kurhany, zbadane dotychczas w drobnej części, mogą pochodzić z różnych okresów. Zgrupowane są głównie na wzniesieniach wzdłuż wału morenowego Białowieża – Hajnówka oraz na wzniesieniach w sąsiedztwie puszczańskich rzek. Pojedyncza mogiła w kształcie stożka to kurhan. Wielkość, kształt i rozmieszczenie kurhanów jest bardzo nieregularna. Średnica waha si od 6 do 13 metrów, przy wysokości 0,3 do 2,5 m. Najobszerniejszy z kurhanów znajduje si w oddziale 387D, ma owalny kształt, długość 14 m, szerokość ok. 8 m i wystaje na 1,6 m ponad ziemi .

Osadnictwo słowiańskie, nieliczne i rozproszone, istniało na terenie dzisiejszej Puszczy prawdopodobnie od końca VIII do początku XIII wieku. Liczne, powtarzające się najazdy Jaćwingów, Prusów, Mazowszan i Rusinów, a nast pnie Litwinów i Krzyżaków w XIII wieku, doprowadziły do zaniku osadnictwa nad górną Narwią i jej dopływami. Zasiedlenie ziem nad górną Narwią uległo zahamowaniu na wiele lat. Szczególnie na terenie Puszczy Lackiej i północnej części Puszczy Białowieskiej (w granicach sprzed 1939 roku). Opustoszałe ziemie w dolinie Narwi, opanowane zostały przez Wielkie Księstwo Litewskie. Później przyjęła się dla nich nazwa Podlasie, oznaczająca ziemie w województwie trockim, leżące za Puszczą wzdłuż granicy Lachów. W tym czasie Litwa n kana była licznymi najazdami Krzyżaków. W 1379 wyprawa krzyżacka złupiła Brześć i Kamieniec, docierając do skraju Puszczy. Stabilizacja polityczna Wielkiego Księstwa Litewskiego spowodowała ponowną kolonizacji rozległych lasów.

W XIV wieku rządy nad obecną Puszczą Białowieską sprawował początkowo starosta brzeski, później starosta kamieniecki. W latach 1464-1476 pasma puszcz znajdujących się między Mazowszem i Litwą, a wchodzące w skład Wielkiego Księstwa Litewskiego poddano reorganizacji (Sliwiński 2007). Przeprowadzono prób zagospodarowania obszarów leśnych, dzieląc je na mniejsze jednostki, tzw. „puszcze", podporządkowane odpowiednim grodom. Wydzielono między innymi Puszczę Grodzieńską, Puszcz Bielską i Puszcz Brzesko-Kamieniecką zwaną pózniej Białowieską. Puszcza Bielska graniczyła na północy z Puszczą Grodzieńską, a w okolicy Gródka z Puszczą Wołkowyską. Za Narwią granica puszczy biegła wzdłuż rzeki Narewki i na tym odcinku Puszcza Bielska graniczyła z Puszczą Wołkowyską. W okolicach późniejszego Lewkowa zaczynała się Puszcza Białowieska. Granica między Puszczą Bielska, a Białowieską biegła od Narewki, rzekami: Wieliczkówką i Krynicą do rzeki Leśnej, a następnie mniej więcej wzdłuż linii Jagodniki – Istok – Witowo – Kuraszewo. Granic Puszczy od północy stanowiła rzeka Narew, od wschodu okolice Szereszewa, na południu opierała si o Kamieniec, od zachodu o Puszczę Bielską.

Piecz nad Puszczą w XV wieku sprawował namiestnik (starosta) z Brześcia, następnie Kamieńca, a z jego ramienia leśniczy kamieniecki, hajewnik z pomocą osoczników. Poza budami osoczników, bartników i smolarzy, przy których mogły być małe poletka uprawne, stałego osadnictwa nie było. W podobny sposób od strony Brześcia, Kamienca i Kobrynia, na teren Puszczy Białowieskiej przybywali osocznicy, bartnicy i inni podlegli dworom hospodarskim. Pod szczególną opieką osoczników były te części Puszczy, w których miała ostoje zwierzyna. Zwano je ostępami. Po raz pierwszy ostępy puszcz zostały spisane w 1559 roku.

W 1520 roku Puszcza Białowieska i Puszcza Bielska weszły w skład nowego, wydzielonego z województwa trockiego, województwa podlaskiego. Województwo to objęło powiaty: bielski, drohicki, mielnicki, brzeski, kamieniecki i kobryński. W 1566 roku oddzielono od województwa podlaskiego powiaty: brzeski, kamieniecki i kobryński, włączając je wraz z Polesiem do nowo utworzonego województwa brzeskiego. To spowodowało, ze Puszcza Białowieska, należąca do powiatu kamienieckiego, pozostała w Wielkim Księstwie Litewskim, gdy województwo podlaskie przyłączono w 1569 roku do Korony. Granica między Puszczą Bielską i Białowieską, aż do rozbiorów, stała się granicą między Koroną i Wielkim Księstwem Litewskim.

W XVI wieku Puszcza Białowieska została wydzielona z częścią wsi z włości kamienieckiej w osobną dzierżawę, zwaną leśnictwem białowieskim, na czele którego stanął leśniczy białowieski.

W 1589 roku Puszcza Białowieska została przydzielona do królewskich dóbr stołowych. Mieszkańcy pobliskich wsi królewskich i książęcych otrzymywali prawo wchodów sianożątnych i bartnych oraz wolnego wyrębu drewna w określonych częściach Puszczy. Polowanie i osiedlanie się w Puszczy było zabronione.

Według spisu z 1639 roku Puszcza Białowieska (podzielona w tym czasie na trzy kwatery: Orzeszkowa, Dmitrowska i Fałowska) liczyła 55 głównych i 82 mniejsze ostępy. Nazwy niektórych z tych ostępów są dziś nazwami wsi, leśniczówek i uroczysk puszczańskich. Przed 1639 rokiem nad rzeką Narewką, powstał zakład wyrabiający żelazo z rudy darniowej zwany Rudą na Narewce (dziś wieś Narewka) założony przez rudnika Wydr - Polkowskiego, Mazowszanina spod Liwu.

W wyniku rozwoju osadnictwa w Puszczy powstawały polany osadnicze. Do największych należała Polana Białowieska, którą zapoczątkował istniejący od 1699 roku folwark, założony prawdopodobnie na miejscu obecnego Parku Pałacowego.

W końcu XVII wieku na czele Puszczy został postawiony urzędnik (oberstrażnik), ze strażnikami w każdej kwaterze, którym podporządkowano osoczników.

W latach 1765-1780 generalnym administratorem wszystkich leśnictw Puszczy był Antoni Tyzenhaus, który zreorganizował administrację zarządu Puszczy. Na czele wszystkich puszcz postawił osobne biuro w generalnej administracji ekonomii królewskich. Podlegał mu ponownie ustanowiony leśniczy białowieski. Tyzenhaus ustanowił finansową i ekonomiczną kontrolę całej gospodarki. Została takze opracowana dokładniejsza mapa Puszczy i wsi nalezących do leśnictwa. W okresie tym powstały nowe osady w głębi Puszczy -Budy, Pogorzelce i Teremiski (zasiedlone przez ludność mazowiecką) oraz liczne osady na skraju zachodnim. Wśród nich były głównie niewielkie osady strażników i strzelców, mających obowiązek stałego pilnowania puszczańskich ostępów. Jedną z takich osad była Hajnowszczyzna – dzis Hajnówka. Wzrastającą eksploatację drewna ułatwiały bindugi na Narewce w Białowieży. Po zaniechaniu reform Tyzenhausa, zaczęto rozdawać części Puszczy w dożywocie szlachcie i urzędnikom królewskim z prawem kolonizacji. Powstają wtedy też nowe wsie i małe folwarczki.

W 1795 r. Puszcza Białowieska weszła w skład zaboru rosyjskiego, a znaczna część jej obszaru została rozdana dostojnikom i faworytom Carycy Katarzyny. Według opisu leśnictwa białowieskiego z 1780 roku Puszcza dzieliła się na dwie kwatery: Białowieską (7 straży) i Jamneńską (6 straży).

 

W 1802 r. nadzór nad Puszczą przejęło Ministerstwo Finansów Rosji. W ciągu kilku lat zmieniono 40000 ha lasu na pola uprawne. W 1811 roku część Puszczy ogarnia pożar, a w rok później pustoszą ją wojska napoleońskie, następny duży pożar był 1834 roku. Za udział w powstaniach narodowych w 1830 i 1863 roku wielu osoczników wysiedlono (Więcko 1984).

Po utworzeniu w 1837 roku Ministerstwa Majątków Państwowych zorganizowano trzy leśnictwa zwane prużańskimi. Na lata 1843-46 przypadają pierwsze nowoczesne prace urządzeniowe w Puszczy Białowieskiej. Puszczę podzielono na 541 oddziałów w kształcie prostokątów, o bokach 2 wiorsty w kierunku N-S i 1 wiorst w kierunku W-E (1 wiorsta = 1066,8 m). Puszcza została podzielona na 5 leśnictw. Kolejne pomiary lub urządzenia wykonuje sięw latach 1861-62, 1870-71, 1879, 1884-85, 1890. Wskazują one na stałe kurczenie się powierzchni leśnej na skutek prowadzenia rabunkowej gospodarki.

Od 1869 r. zmniejszyła się ilość straży leśnej. Zamiast 77 rodzin stałej straży i 73 osoczników, powołano 64 gajowych i 10 leśnych objazdowych. W 1872 r. ustanowiono stanowisko rewizora leśnego, a podział administracyjny zmieniono tworząc 4 leśnictwa. W 1882 r. do pomocy leśniczym powołano tzw. konduktorów leśnych, a liczbę straży powiększono do 12 objazdowych, 82 gajowych i 10 stróżów żubrów. W 1888 r. Puszczę Białowieską włączono do dóbr cesarskich i przekazano do apanaży rodziny carskiej.

W 1891 roku przeprowadzono podział Puszczy na 6 jednostek administracyjnych, zwanych majątkami: Hajnowskie, Browskie, Starzyńskie, Królewskie i Świsłockie. Dla obsługi carskich polowań zbudowano w Białowieży w latach 1889-94 kompleks gmachów z pałacem. W drugiej połowie XIX wieku w granicach Puszczy Białowieskiej było 120 osiedli, tworzących wówczas dwie gminy: białowieską i masiewską. W 1862 roku było tu 668 gospodarstw i 5790 mieszkańców (Wiącko, 1984). W latach 1915 – 1918 Puszczą zarządzają Niemcy. Po przejęciu Puszczy przez władze polskie w końcu zimy 1919 roku, utrzymywał się dawny podział na 5 jednostek administracyjnych, nazywanych nadleśnictwami: Browskie, Królewskie z siedzibą w Białowieży, Starzyńskie, Hajnowskie i Świsłockie we wsi Oszczep (Więcko, 1984).

W 1924 r. umieszczono w Białowieży Dyrekcję Okręgową Lasów Państwowych. Puszcza Białowieska została podzielona na 14 nadleśnictw.